Sıtma tropikal ve astropikal birçok bölgede görülen yaygın ve yaşamı tehdit eden, tedavi edilmezse ölüme yol açabilen bir hastalıktır. Her yıl dünya çapında 350-500 milyon sıtma vakası görülmekte ve 1 milyonun üzerinde kişi sıtma nedeniyle ölmektedir. Bu ölümlerin çoğu Sahara altı Afrika ülkelerindeki çocuklardır. Günümüzde her yıl toplam 125 milyonun üzerinde uluslararası ziyaretçi kabul eden 100'ün üzerinde ülkede yerel olarak yaygınlık göstermektedir. Her yıl bir çok uluslar arası yolcu hastalığın görüldüğü ülkeleri ziyaret ederken sıtmaya yakalanmakta ve 10.000'in üzerinde ziyaretçi ise eve döndükten sonra hasta olmaktadır.

*Bir yolcuda, sıtmanın yaygın olduğu bölgeden ayrıldıktan iki üç ay sonra, görülen ateş, acil bir tıbbi durumdur ve derhal araştırılmalıdır.

Etken

İnsan sıtmasına, tek hücreli plasmodium parazitinin dört faklı türü yol açmaktadır. Plasmodium falciparum, P.vivax, P. ovale ve P. malariae.

Bulaşma Yolu

Sıtma parazitleri, Anofel sivrisineklerinin çeşitli türleri ile bulaşmaktadır. Bu sinekler daha çok güneşin batışından doğuşuna kadar olan zaman diliminde ısırırlar.

Hastalığın Seyri

Sıtma; kuluçka süresi ortalama 7 gün olan akut ateşli bir hastalıktır. Bu yüzden, muhtemel bir sinek ısırığını izleyen ilk bir hafta içindeki bir ateşli hastalık sıtma değildir.

En ağır sıtma hastalığına P.falciparum neden olur. Klinik özellikleri şunlardır; ateş, titreme, baş ağrısı, kas ağrısı ve güçsüzlüğü, kusma, öksürme, ishal ve karın ağrısı. Organ yetmezliğine neden olan diğer semptomlar da oluşabilir, bunu izleyen tablo ise koma ve ölümdür. Hafifte olabilen ilk semptomların sıtmadan kaynaklandığı kolayca anlaşılabilir bir şey olmayabilir. Sıtmaya ilk maruz kalma olasılığının yedinci günü ve son maruz kalma olasılığından iki ay sonrası (nadiren daha geç) arasındaki zaman diliminde ortaya çıkan ve açıklanamayan ateş durumlarında ilk olarak falcifarum sıtması olasılığı düşünülmeli ve bu zaman aralığında ateşi çıkan bir kişi en kısa zamanda teşhis ve etkili bir tedavi için bir sağlık kurumuna başvurmalıdır.

Erken tanı ve uygun tedavi hayat kurtarabilir. Falciparum sıtması, eğer tedavi 24 saatten fazla gecikirse ölüme yol açabilir. Sıtma parazitleri için bir kan örneği incelenmelidir. Eğer ilk kan örneğinde parazit saptanmadıysa ve semptomlar devam ediyorsa, bir dizi kan örneği alınmalı ve 6-12 saat aralıklarla incelenmelidir.

Hamile kadınlar ve küçük çocuklar akut ve komplike falciparum sıtmasına karşı daha hassastırlar. Hamile kadınlarda sıtma görülmesi; anne ölümü, düşük, ölü doğum ve yeni doğan ölümü riskini arttırmaktadır.

Diğer Plazmodium türlerinin yol açtığı sıtma formları daha hafif ve nadiren yaşam tehdit edicidir. (Ülkemizde Mayıs ve Ekim ayları arasında sadece Çukurova-Amikova ovalarında P. Vivax kaynaklı sıtma riski vardır.)

Bir çok ülkede Falciparum sıtmasının önlenmesi ve tedavisi daha zor hale gelmektedir çünkü P. Falciparum çeşitli sıtma önleyici ilaçlara karşı giderek direnç kazanmaktadır. Diğer sıtma türlerinden bugüne kadar sadece P.vivax için direnç gelişmesi vakaları bildirilmiştir. Bunlar da Endonezya ve Papua Yeni Gine başta olmak üzere Brezilya, Guatemala, Guyana, Hindistan ve Myanmar'da gözlenmiştir. Adı geçen son beş bölgedeki vakalar daha çok lokal yaygınlık göstermiştir.

Coğrafi Dağılım

Amerika'nın ortası ve güneyi, Asya ve Akdeniz bölgesindeki vakaların yaygın olduğu ülkelerdeki kentsel bölgelerde (varoşlar dahil değildir) sıtma bulaşması görülmez. Ancak Afrika ve Hindistan'da kentsel bölgelerde de sıtma görülebilir. 1500 metrenin üzerinde hastalık riski genellikle daha düşüktür ancak uygun iklim koşullarında 3000 metreye kadar sıtma vakaları rastlanabilir. Enfeksiyon riski mevsime bağlı olarak da değişebilir. En yüksek risk yağmurlu mevsimlerde bulunmaktadır. Güneydoğu Asya ve Latin Amerika'da ki bir çok turistik yerde hiçbir sıtma riski bulunmayabilir.

Sıtmalı Yerlere Sahip Ülkeler ve Bölgeler

Aşağıdaki liste sıtmanın görüldüğü tüm ülkeleri göstermektedir. Bu ülkelerin bazılarında, sıtma sadece bazı yerlerde veya bazı rakımlara kadar görülür. Sıtma birçok ülkede mevsimliktir.

( Sadece P.vivax riski olan yerler)

Yolcular İçin Riskler

Sıtmanın yaygın olduğu bölgelerde bulaşma mevsimi boyunca özellikle geceleri sinek ısırmalarına maruz kalan ve bağışıklık kazanmamış tüm yolcular sıtma riski altındadırlar. Yolcularda meydana gelen sıtma vakalarının çoğu; profilaktik ilaç rejimlerine uymamak veya uygun olmayan profilaksi kullanmaktan dolayı gerçekleşmektedir. Falciparum sıtması ölümcül olabilmektedir ve P.falciparum enfeksiyonuna yakalanan hastaların yaklaşık %1'inin bu hastalıktan öldüğü tahmin edilmektedir. Küçük çocuklar, hamile kadınlar ve yaşlı yolcular daha fazla risk altındadırlar. P.falciparum enfeksiyonu geçiren bir hastanın kurtulmasında etkili olan en önemli faktörler erken tanı ve uygun tedavidir.

Sıtmanın yaygınlık derecesinin ülkenin farklı yerlerinde çeşitlilik gösterdiği yerlere giden yolcular, gidecekleri yerlere özgü fazla sıtma riski bulunup bulunmadığı konusunda bilgi almalıdırlar. O yere seyahat etmeden önce spesifik bilgi toplamak olanaksızsa, ülkenin her yerinde yüksek sıtma riski varmış gibi hareket edilmesi tavsiye edilir. Bu durum özelliklede sırtında tek bir çanta ile uzak yerlere giden ve tanısal imkanların olmadığı ve sağlık hizmetlerinin verilmediği bölgeleri ziyaret eden kişiler için geçerlidir. Kırsal alanlarda geceleri dışarıda uyuyan yolcular en fazla risk altında olan kişilerdir.

Önlemler

1) Kuluçka süresi ve başlıca semptomların farkında olunmalı,

2) Sinekler tarafından özellikle geceleri ısırılmaktan kaçınılmalı (bkz. Vektörlere karşı korunma),

3) Gerektiği yerlerde, enfeksiyonu baskılamak için sıtma önleyici ilaçlar alınmalı (kemoprofilaksi),

4) Sıtma riskinin bulunduğu bir bölgeye gittikten bir hafta veya daha sonraki günlerde ateş görülürse, teşhis ve tedavi için acilen bir sağlık kurumuna başvurulmalıdır.

Sinek ısırmalarına karşı kişisel koruma, sıtmaya karşı savunmanın ilk aşamasını oluşturur. Buna ilaveten yolcular gerekli yerlerde kemoprofilatik ilaçlar almalıdırlar.

Sıtmadan Koruyucu İlaç Kullanım İlkeleri

Gidilecek yerlere en uygun sıtma önleyici ilaçlar, doğru dozajlarla hazırlanmalıdır Aşağıdakiler de hesaba katılmalıdır:

 

Tavsiye edilen profilaksi, ziyaret edilen yere bağlı olarak (bkz. Ülkeler Listesi) Meflokin veya Doksisiklin olabilir. Profilaktik amaçlı ilaç olarak meflokinin tercih edildiği yerlerde, alternatif olarak doksisiklin kullanılabilir.

Adverse yan etkiler riskinden dolayı, sıtmanın olmadığı durumlarda kemoprofilaksi uygulanmamalıdır. Sıtmanın tüm tropikal ülkelerde mevcut olmadığının unutulmaması gerekir (bkz. Ülkeler Listesi).

Kemoprofilaksinin Uzun Vadeli Kullanımı

Meflokinin uzun süreli kullanımı ile ilgili ciddi yan etkilerin arttığına dair bir veri gösterilmemiştir. Doksisiklinin uzun süreli kullanımı (4-6 aydan fazla süre için fazla uygulanmaz, ancak mevcut veriler yeniden temin edilmektedir). Meflokin ve Doksisiklin daha çok klorokin dirençli enfeksiyonlara yakalanma riski yüksek olan kişiler için saklanmalıdır.